Jazz with a Beat (Jazz & Blues, τεύχος Νο2, Οκτώβριος 1999, ένθετο στο Zoo)

Η jazz και η Beat Generation συνδέονται μ’ έναν άθραυστο κρίκο. κι αυτός ο κρίκος είναι ο Jack Kerouac, όπως αποδεικνύει ο Ζακ Σαμουήλ. 

«Τι κάνει ένας σαξοφωνίστας; Παίρνει μια γερή αναπνοή, μετά φυσάει μέσα στο όργανο και φτιάχνει μια φράση με την ανάσα του. Κι εγώ έτσι χωρίζω τις φράσεις μου: σαν να ήταν διαφορετικές αναπνοές του μυαλού»

    Όλοι οι εκπρόσωποι των Beatniks βρέθηκαν κοντά στην καινούρια jazz, στο bebop, στα μέσα της δεκαετίας του ’40: και ο Gregory Corso και ο Allen Ginsberg και ο William Burroughs. Ο Jack Kerouac όμως ήταν αυτός που την αγάπησε περισσότερο απ’ όλους, που την έκανε αναπόσπαστο στοιχείο της δημιουργικότητάς του, που την έκανε έμπνευση.  

Στα μέσα της δεκαετίας του ’50, από τη Νέα Υόρκη μέχρι τη Δυτική Ακτή, οι συναντήσεις συγγραφέων και jazzmen όλο και πυκνώνουν: στο Club Gaslight, στο Village, ο Bob Kaufman απαγγέλλει τα ποιήματά του. Ο Lawrence Ferlinghetti στο San Francisco γράφει μια ποιητική συλλογή που προτιμάει να την αποκαλεί «Προφορικά Μηνύματα» και να την διαβάζει με τη συνοδεία μιας jazz μπάντας παρά να την τυπώσει. Ο συγγραφέας Kenneth Rexroth «πιάνει στασίδι» για μερικές νύχτες στο Five Spot, στο Manhattan, και το Δεκέμβρη του ’57, στο Village Vanguard, ο Kerouac βάζει μπροστά του μερικά σκόρπια φύλλα και απλώς διαβάζει χωρίς να απαγγέλλει. Παρά την αμηχανία που νιώθει ο ίδιος, το κοινό καταγοητεύεται. Το κείμενο είναι μόνο μια βάση, και μπορεί κάλλιστα να αλλάξει σύμφωνα με το πώς θα εξελιχτεί η βραδιά. Από πίσω «τα χώνει» η μπάντα του πιανίστα Steve Allen και το γλέντι ανάβει. Όπως γίνεται κι όταν παίζει ο Charlie Parker τη μουσική του…  

Τα βιβλία του Kerouac είναι γεμάτα όχι μόνο από τα ονόματα των μουσικών της jazz, αλλά και από την ίδια την αίσθηση αυτής της μουσικής. Η jazz γίνεται το soundtrack της περιπέτειας που διαλέγει να ζήσει. «Η ζωή είναι ένα όνειρο» έλεγε και δεν εννοούσε βέβαια το περίφημο Αμερικανικό Όνειρο, που δεν ήταν παρά μια ανελέητη πραγματικότητα. Αυτό η Beat Generation το είχε καταλάβει και οι boppers το είχαν νιώσει στο πετσί τους. Η ταραγμένη ζωή του Kerouac, τα ποτάμια του αλκοόλ που χύθηκαν στο αίμα του και ο πρώιμος θάνατός του στα 47 του χρόνια τον έκαναν να μοιάσει πιο πολύ με τους boppers της δεκαετίας του ’40. Αυτοί ήταν που επηρέασαν όχι μόνο τον τρόπο γραφής του, αλλά κυρίως τον τρόπο ζωής του. Κι από αυτούς οι περισσότεροι δεν πήγαν πάνω από τα 40. μέχρι τότε, στις φλέβες τους είχαν κυλήσει ποτάμια αλκοόλ και ηρωίνης.  

«Είμαι ένας bop συγγραφέας» έλεγε ο Kerouac. Πράγματι, ήταν η πιο «jazz πένα» της Αμερικής. Την εποχή που ο Charlie Parker φυσούσε στο άλτο του τις πιο γρήγορες νότες του, στα πιο ψηλά ρεζίστρα του οργάνου, αλλάζοντας τον τρόπο σκέψης της μουσικής του αυτοσχεδιασμού, ο Kerouac όριζε τις βασικές αρχές αυτού που ο ίδιος ονόμασε «αυθόρμητη πρόζα»: «Το 1953, με την παράκληση των Burroughs και Ginsberg διατύπωσα τη θεωρία της αναπνοής, σαν μέτρο στην πρόζα και τον στίχο…». Ο Charlie Parker βέβαια δε διατύπωσε ποτέ θεωρία για τον αυτοσχεδιασμό. Στη δεκαετία του ’40, όταν οι boppers μαζεύονταν στο Mintons Playhouse, στο Harlem, ούτε καν περνούσε από το μυαλό τους ότι παίζοντας με τον τρόπο που έπαιζαν έγραφαν το καινούριο επαναστατικό μανιφέστο της jazz. Ο Kerouac όμως το ήξερε αυτό, ήξερε πως γεννήθηκε αυτή καινούρια μουσική:   «Εκείνο το βράδυ ο Thelonious Monk έπαιξε μια φάλτσα νότα στο πιάνο, έριξε κάτι παράταιρο μέσα στις γλυκές νότες των άλλων, Mintons Playhouse, βραδιές που ξεκινούν στις δέκα και καταλήγουν σ’ ένα ατέλειωτο jam, μπαρ για έγχρωμους και δίπλα ένα ξενοδοχείο, ένας ή δύο λευκοί επισκέπτες, κάποιος από το Columbia, κάποιος άλλος από το πουθενά…Η παράξενη εκείνη νότα κάνει τον τρομπετίστα να σηκώσει το φρύδι του. Εκείνη την ημέρα ο Dizzy ξαφνιάστηκε, πρώτη φορά. Φέρνει την τρομπέτα στα χείλη του και βγάζει ένα υγρό ξεθωριασμένο ήχο. Το bebop είναι αναπόφευκτα η γλώσσα της αμερικανικής Αφρικής, η λέξη “going” ακούγεται σαν “gong”. Η Αφρική είναι η δόνηση της αναπνοής, το πόδι που χτυπάει στο ρυθμό, μια ξαφνική στριγκλιά ξεφεύγει ανεμπόδιστη μέχρι που την πνίγει η τρομπέτα του Dizzy Gillespie. Κάνε ότι γουστάρεις, παίξε τη μελωδία, παράτα την κι άρχισε να αυτοσχεδιάζεις…»(«Η Γέννηση του Bop», Jack Kerouac, 1959)  

Φράσεις στρυφνές, γρήγορες, που σου κόβουν την ανάσα, δάχτυλα που δεν προλαβαίνεις να τα δεις πάνω στα κλειδιά του σαξοφώνου, ένα ιλιγγιώδες tempo από το πιατίνι του ντράμερ. Η αρχική μελωδία πάει περίπατο. Πολύπλοκες αρμονικές αντικαταστάσεις γεννούν καινούριες, περίεργες μελωδικές γραμμές. «Η jazz είναι τόσο πολύπλοκη όσο και ο Μπαχ. Οι συγχορδίες, οι φόρμες, οι αρμονίες, τα πάντα. Και μετά είναι κι εκείνος ο διαβολεμένος ρυθμός. Οι φοβεροί ντράμερ. Αυτοί οδηγούν όλα τα υπόλοιπα. Μπορούν να σε οδηγήσουν μέχρι κι έξω απ’ τον εαυτό σου» έγραψε κάποτε ο Kerouac. Πολλοί όμως και σπουδαίοι μουσικοί της εποχής εκείνης δεν κατάλαβαν τη νέα μουσική, την είπαν ακατανόητη, χωρίς ειρμό. Αυτό, όμως, ήταν το bebop. Και ήταν μια επανάσταση.  

«Οι μελωδικές του γραμμές» λέει για τον Kerouac το γαλλικό λογοτεχνικό περιοδικό Magazine Litterere, «οι σπασμωδικές, οι ακανόνιστες, οι διακεκομμένες, καταγράφονται στο εσωτερικό σχετικά εκτεταμένων προτάσεων που τις υποστηρίζει η αναπνοή. Οι φράσεις του είναι συχνά τεντωμένες, δυσανάλογες, σαν να όφειλαν να συγκροτήσουν από μόνες τους έναν αυτόνομο κόσμο». Αυτά τα λόγια δεν εκφράζουν παρά την ηχητική συγγένεια της γραφής του Kerouac και του jazz αυτοσχεδιασμού. Ο Ginsberg έλεγε:«Ο Jack έγραφε απ’ το βασίλειο της συνείδησης, εκεί που η συνείδηση είναι αυθόρμητη, εκεί που βασιλεύουν μόνο οι ήχοι». Μήπως ο Charlie Parker έκανε τίποτα διαφορετικό;  

Το στιλ γραφής του Kerouac δεν έχει επιρροές μόνο από τους αυτοσχεδιασμούς των boppers, αλλά και από τα γράμματα που του έγραφε ο φίλος του Neal Cassady. Το πιο «jazz βιβλίο» του είναι μάλλον το «Οι Υποχθόνιοι», αλλά η jazz είναι σε όλα του τα έργα παρούσα. Πράγματι, ο Cassady του γράφει μακροσκελή παθιασμένα γράμματα, γεμάτα ρυθμό. Μάλιστα, μια από αυτές τις «bop επιστολές-πρόζες» του ήταν τόσο ολοκληρωμένη ιστορία, που ενέπνευσε πρόσφατα τον σκηνοθέτη Steven Kay να την κάνει ταινία. Ήταν το “The Last Time I Committed Suicide”(«Την τελευταία Φορά που Αυτοκτόνησα»).  

Για τον Kerouac, όμως, αυτό που μετρούσε δεν ήταν τόσο το να γράφει καλά ή να σκαρφίζεται ιστορίες, αλλά κυρίως το να επινοεί καινούριους τρόπους γραψίματος. Δεν έμεινε μόνο στον ήχο, αλλά ενδιαφέρθηκε και για την εικαστική πλευρά της ελεύθερης δημιουργικότητας. Η αφηρημένη ζωγραφική και ιδιαίτερα εκείνη του Jackson Pollock του άσκησε μια ιδιαίτερη γοητεία: «Δεν μπορεί να είναι σημαντική μια γραφή που δεν εκπορεύεται από ένα αυθεντικό πνεύμα. Άνθρωποι σαν τον Jackson Pollock ζωγράφισαν πράγματα που κανείς δεν είχε δει πριν…». Πράγματι, αν υπάρχει κάτι κοινό στα κείμενα του Kerouac, τους αυτοσχεδιασμούς του Charlie Parker ή του Thelonious Monk και τα τελάρα του Jackson Pollock ήταν η ανάγκη τους να αφήσουν ελεύθερη τη ροή της δημιουργικότητας τους πέρα από τις συμβάσεις. «Θέλω να θεωρούμαι ένας jazz ποιητής που παίζει ένα ατέλειωτο blues σ’ ένα κυριακάτικο απογευματινό jam session»…  

Για τον Kerouac, ο τρόπος γραφής πρέπει να αναζητά το βάθος πλεύσης του στη μουσική κληρονομιά των μαύρων. Πρέπει να αντιγράφει τη θέρμη των αυτοσχεδιασμών τους: «Γέμισε με ορνιθοσκαλίσματα απόρρητα σημειωματάρια και παράφρονες σελίδες για τη δική σου μόνο ευχαρίστηση…Γίνε ένας μεγάλος δέκτης, άνοιξε τον εαυτό σου άκου…Ανάπνεε, ανάπνεε, όσο πιο βαθιά μπορείς…Πέταξε μακριά τα φιλολογικά, συντακτικά και γραμματικά σου κόμπλεξ…Κατάργησε το φόβο και την ντροπή μπροστά σου στην ακεραιότητα της πείρας, της γλώσσας και της γνώσης σου…». Μ’ αυτά τα λόγια του Kerouac θα μπορούσε και ο Charlie Parker (δεν ήταν βέβαια ο τύπος που θα έκανε κάτι τέτοιο…) να συμβουλέψει κάποιον για το τι προϋποθέτει ένα καλό σόλο, στο “Ornithology” για παράδειγμα.   Τα ατέλειωτα βράδια που πέρασε ο Kerouac στου Mintons και στα άλλα jazz κλαμπ του Manhattan, όπως το Five Spot, το Birdland, το Savoy Ballroom, γέμισαν τα αυτιά του με jazz. Το bebop, ως τόπος, ως ήχος, ως πρόσωπα, ως μουσική αλλά και ως χειρονομία είναι σε πλήρη συνάφεια με τον αφηγηματικό του ιστό. «Η μουσική είναι η δική σου εμπειρία, η δική σου σοφία, οι ίδιες σου οι σκέψεις. Αν δεν τη ζήσεις, δεν πρόκειται ποτέ να βγει μέσα από το όργανό σου» είπε κάποτε ο Charlie Parker, και ο Kerouac θα χρησιμοποιήσει περίπου τα ίδια λόγια για να περιγράψει τη σχέση του με το γράψιμο: «Πρέπει να είναι μια εμπειρία που να απελευθερώνει τον άνθρωπο από τους αυτοπεριορισμούς του και τον αφήνει να πετάξει ψηλά». Κι ο Burroughs θα πει σχετικά: «Ο συγγραφέας πρέπει να έχει ζήσει στην πρώτη γραμμή του πυρός για να μπορέσει να πει την αλήθεια. Εκεί όμως κινδυνεύει να πληγωθεί θανάσιμα».  

Όλη εκείνη η τρελοπαρέα που αυτοαποκλήθηκε Beat Generation αισθάνθηκε και ανακάλυψε τη συγγένειά της με την jazz. Ήταν κι αυτή μια γλώσσα ενός κοινωνικού κινήματος που έψαχνε τη δική του φωνή. Γενιές και γενιές αναγνωστών, όταν έπιασαν να διαβάσουν το «Στο Δρόμο», το «Ουρλιαχτό» ή το «Γυμνό Γεύμα» έβαλαν στο πικάπ να παίζει ένας δίσκος του Monk ή του Parker. Τι ήταν λοιπόν ο Jack Kerouac, ο Neal Cassady, ο Bill Burroughs, ο Allen Ginsberg αν όχι jazzmen χωρίς όργανα; 

Ηχογραφήματα

“Poetry For The Beat Generation” (1956, Dot DLP 3154)

“Blues And Haikus” (1959, Hanover HML 5006)

“Readings On The Beat Generation” (1959, Verve MGV 15005)

Για την αντιγραφή, 

Loan Me a Dime…

Advertisements

4 responses to “Jazz with a Beat (Jazz & Blues, τεύχος Νο2, Οκτώβριος 1999, ένθετο στο Zoo)

  1. Χάρηκα πραγματικά μ’ αυτό το άρθρο. Και θυμήθηκα την αίσθηση του να πρωτοδιαβάζω στο On the road την περιγραφή συναυλίας του George Shearing. Ασθμαίνουσα, φρενήρη, εκστατική, να μεταφέρει όλη την αίσθηση της μουσικής στο χαρτί.

  2. Loan Me a Dime:Είδα πριν μια εβδομάδα την επετειακή έκδοση, για τα πενήντα χρόνια απ’την πρώτη, του On the road και αυτό το κείμενο ήταν ότι πιο κατάλληλο.Προβλέπω επαν-ανάγνωση…

  3. Η τύχη με έφερε πάνω σ’ αυτό το κείμενο. Σε γενικές γραμμές είναι καλό. Μπράβο.

  4. Loan Me a Dime:Τα μπράβο στον κ.Σαμουήλ,όχι μόνο γι’αυτό,αλλά για τα περισσότερα απ’τα κείμενά του που διαβάζαμε στο Zoo (το σημαντικό ήταν ότι κέντριζαν τον αναγνώστη,κάνοντάς τον να ενδιαφερθεί και να ψάξει).Cheers.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s